Wat is er al

Er is een inventarisatie gemaakt van de initiatieven die bij de betrokken partijen al in ontwikkeling zijn. Lang niet alles is daarbij in beeld gekomen. De inventarisatie brengt wel een aantal van de belangrijkste initiatieven op een rij.

Bekijk hier de inventarisatie

Bij updates van de website wordt dan een nieuwe selectie van initiatieven beschikbaar gemaakt.

Relevantie links voor open access en de wetenschappelijk agenda in Nederland zijn:

Open access Meer informatie over open access in Nederland

NWA Nationale Wetenschaps Agenda

Er zijn open science initiatieven in verschillende fasen in het onderzoeksproces en ondersteunende elementen als trainingen, hulpmiddelen en waardering.

 

Onderzoeksvoorbereiding

Veel partijen werken actief aan open science in de beginfase van het onderzoek. Er zijn activiteiten rond financiering, beschikbaarstelling van bestaande onderzoeksdata, en er is ondersteuning bij het opstellen van datamanagementplannen. Ook zijn enkele partijen gestart met onderzoek om data leesbaar te maken voor computerprogramma’s en ze vindbaar op te slaan.

 

Enkele voorbeelden:

  • DANS biedt informatie en ondersteuning bij het opstellen van datamanagementplannen voor projecten; ook voor projecten in het kader van Horizon 2020.
  • De universiteitsbibliotheken (samen met ICT-ondersteuners en beleidsafdelingen) geven advies, begeleiding en ondersteuning aan onderzoekers van de eigen universiteit op het gebied van datamanagement. Kennisuitwisseling hierover gaat via het UKB. In dit samenwerkingsverband zijn er onder meer inventarisaties gemaakt van templates voor researchdata-managementplannen, opleidingen en hergebruik van onderzoeksdata. De werkgroep Research Data van de UKB heeft een overzicht van thema’s die in de afgelopen drie jaar zijn opgepakt en uitgewisseld.
  • Ook de hogeschoolbibliotheken, verenigd in het SHB, adviseren over onderzoek en stimuleren kennisdeling op dit vlak.
  • DANS stelt onderzoeksdata beschikbaar en een systeem voor databeheer. Dit hoort gedeeltelijk bij voorbereiding van onderzoek, maar ook bij onderzoeksuitvoering.
  • NWO vraagt om een datamanagement plan voor al het onderzoek dat ze financiert en heeft voor haar instituten een beleidskader datamanagement vastgesteld.
  • Het eScience Center begeleidt onderzoekers bij datamanagement: het financiert onderzoeksprojecten, heeft een software- en -kennisplatform en geeft training voor het gebruik van tools op het gebied van open science.
  • Een coalitie van de VSNU, KNAW, SURF en NWO onderzoekt de mogelijkheden om informatie over onderzoek uniform te registeren en uit te wisselen. Dit gebeurt ook door andere partijen (bijvoorbeeld NFU) discipline-specifiek, bijvoorbeeld op het gebied van mensgebonden onderzoek.
  • ZonMw werkt in nationaal en internationaal verband mee aan beleid en ondersteuning van onderzoekers om samen te werken in onderzoeksdatainfrastructuren.
  • DTL onderzoekt hoe de data zo compact mogelijk geproduceerd kan worden en hoe ze machineleesbaar kan worden gemaakt en ondersteunt dit proces.
  • SURF voert momenteel een Open Science Innovatieprogramma uit. Dit programma heeft de ambitie een goede aansluiting te realiseren van dienstontwikkeling en support op de behoeften van onderzoekers, binnen de kaders van nationaal en internationaal open science beleid. In het bijzonder heeft het programma aandacht voor optimaal gebruik van computer-, data- en netwerkdiensten en aan ondersteuning bij het hergebruik van onderzoeksresultaten (data en publicaties). Daarbij wordt nadrukkelijk aangesloten bij de internationale context van de Europeaan Open Science Cloud en de FAIR-dataprincipes.
  • Het Landelijk Coördinatiepunt Research Data Management (LCRDM) is een groeiend samenwerkingsverband van vele partijen die zich bezighouden met research datamanagement zoals VSNU, SURF, RDNL, UKB en DTL. Sinds 2015 faciliteert LCRDM efficiënte en effectieve ontwikkeling en uitvoering van RDM (beleid) voor wetenschappelijk onderzoek in Nederland, waarbij kennisdeling en samenwerking de belangrijkste pijlers zijn. De focus ligt op vijf kernvraagstukken, die door werkgroepen worden aangepakt.
  • 101 Innovations in Scholarly Communication, een initiatief ontstaan vanuit de universiteitsbibliotheek Utrecht, heeft een overzicht van beschikbare tools rond onder meer open science gecreëerd en blijft de nieuwe mogelijkheden onderzoeken.

 

Onderzoeksuitvoering

Bij onderzoeksuitvoering zijn infrastructuren (laboratoria, collecties en andere faciliteiten) van belang plus ondersteuning voor het opslaan, beheren en analyseren van onderzoeksdata. De ondersteuning is enerzijds technisch van aard, in de vorm van repositories en zoekmechanismen, het aanbieden van voorzieningen en ondersteuning bij de verwerking en analyse van data; anderzijds beleidsmatig, in de vorm van protocollen en richtlijnen.

 

Voorzieningen en initiatieven die vanuit Nederland zijn opgezet:

  • Universiteiten stellen infrastructuur beschikbaar voor opslag, verplaatsen en automatisch documenteren van datasets, en helpen bij de aanmaak van metadata. Aanvullende informatie is veelal beschikbaar via de universiteitsbibliotheken. Betrokken partijen kunnen variëren; ook facultaire of meer centrale ICT-ondersteuning faciliteert hier.
  • Vanuit de NFU is een gedeelde datainfrastructuur voor biomedisch onderzoek opgezet. Daarin kan data worden opgeslagen, maar vooral ook worden hergebruikt voor nieuw onderzoek. Er is een speciale handleiding ontwikkeld, ‘HANDS’ genaamd, om datastewardship voor de data te faciliteren. DTL is hier ook bij betrokken.
  • Ook op nationaal niveau is er aandacht voor de benodigde onderzoeksfaciliteiten. In opdracht van het ministerie van OCW heeft de Permanente Commissie Grootschalige Wetenschappelijke Infrastructuur de Nationale Roadmap Grootschalige Onderzoeksfaciliteiten 2016 opgesteld.
  • SURF coördineert de nationale e-infrastructuur voor onderzoek en onderwijs, voor onder andere toegang, transport, lange-termijnopslag en analyse van (grootschalige) onderzoeksdata. Ook zorgt SURF voor aansluiting en samenwerking van de e-infrastructuur in internationaal verband. In de EOSC-pilot (project binnen H2020) werkt SURF als onderdeel van deze partijen samen aan de realisatie van een coherente internationale e-infrastructuur die aansluit op de behoeften van internationaal onderzoek.
  • DANS, SURF en het 4TU.Centre for Research Data stellen datalabs beschikbaar voor het bewaren en combineren van onderzoeksdata.
  • Het eScience Center zorgt dat in alle onderzoeksprojecten met Nederlandse universiteiten de onderzoekssoftware publiek, open-source en volledig gedocumenteerd toegankelijk wordt gemaakt voor de hele wetenschappelijke gemeenschap, via het eScience Technology Platform en open platforms zoals GitHub en Zenodo. Daarnaast draagt het eScience Center actief bij aan de doorontwikkeling en Nederlandse toepassing van de meest veelbelovende software en tools op het gebied van open science. Voorbeelden zijn de Common Workflow Language, voor het beschrijven van analyses en het gebruik van software; en Docker, waarmee software duurzaam wordt vastgelegd voor hergebruik. Beide dragen bij aan het reproduceerbaar uitvoeren van analyses, ongeacht de computer of omgeving.
  • De UKB onderzoekt welk databeleid nodig is en welke dataprincipes gehanteerd moeten worden voor open science. Het LCRDM ondersteunt de gecoördineerde beleidsontwikkeling en implementatie.

 

Onderzoeksresultaten

Veel van de huidige open science activiteiten richten zich op de fasen van publiceren, dissemineren en duurzaam archiveren. RDM-beleid, gericht op het hergebruik van data, raakt aan alle fasen van het onderzoeksproces.

 

Voor het archiveren en duurzaam beschikbaar stellen van onderzoeksresultaten zijn infrastructuren en/of ondersteuning beschikbaar:

 

  • NWO stelt, waar mogelijk, ‘immediate open access’ verplicht voor al het door NWO gefinancierd onderzoek en voor het onderzoek dat haar instituten uitvoeren. NWO ontwikkelt en implementeert beleid ten aanzien van monitoring en compliance.
  • De VSNU onderhandelt met grote uitgevers om publicaties direct in open access beschikbaar te krijgen. Aanvullende informatie over de strategie en de concrete stand van zaken is te vinden in het eZine over open access van de VSNU en op openaccess.nl.
  • De KNAW heeft meningen en ervaringen van onderzoekers over open access gebundeld.
  • CLARIAH is de beschikbare onderzoeksinfrastructuur voor Geesteswetenschappen (die overigens ook gericht is op de analyse-fase).
  • Alle universiteiten hebben eigen repositories. Recent is als landelijk beleid vastgesteld dat wetenschappelijke output moet worden opgeslagen in trusted repositories. De universiteitsbibliotheken ondersteunen onderzoekers hierbij. Tevens zijn bij enkele universiteiten open access fondsen beschikbaar: daarmee vergoeden ze voor hun onderzoekers de kosten die gepaard kunnen gaan met het direct publiceren in open access journals.
  • Voor de hogescholen zijn repositories, zoals het veel gebruikte Sharekit en een HBO kennisbank beschikbaar. Verder is het Podium Praktijkgericht Onderzoek opgezet en is in samenwerking met diverse universiteiten het OPUS-platform opgericht. Ondersteuning voor open access wordt aangeboden via het netwerk van auteursrechteninformatiepunten in het HBO, het NAI HBO. In samenwerking met SURF, HKI en NRPO-SIA wordt gewerkt aan een plan voor betere ontsluiting van onderzoeksresultaten.
  • De Koninklijke Bibliotheek (KB) heeft een gidsfunctie voor het brede publiek om toegang tot open access publicaties te verbeteren. Zij werkt hierbij samen met openbare en universiteitsbibliotheken.
  • De KB organiseert duurzame opslag en ontsluiting van Nederlands cultureel en wetenschappelijk tekstueel erfgoed. Zij stelt data beschikbaar aan de wetenschap via Data Services. De KB fungeert als een van de pijlers van het Netwerk Digitaal Erfgoed (voortvloeiend uit de Nationale Digitale Strategie) in samenwerking met het Nationaal Archief, Rijksdienst Cultureel Erfgoed, Beeld en Geluid, en Digitaal Erfgoed Nederland.
  • Research Data Netherlands is een samenwerkingsverband van 4TU.Centre for Research Data, Data Archiving and Networked Services (DANS) en SURFsara. Met deze coalitie bundelen de drie data-archieven hun krachten op het gebied van duurzame data-archivering.
  • Het Health-RI-initiatief is een open nationaal platform dat streeft naar het verbinden en ontwikkelen van de bestaande infrastructuren, zoals biobanken, bevolkingscohorten, datacollecties, imaging-collecties en experimentele faciliteiten, met als doel dat interdisciplinair onderzoek op het gebied van personalised medicine & health wordt ondersteund en gestimuleerd.
  • Het kost geld om te investeren in een nieuwe infrastructuur en deze te onderhouden. Vanuit het LCRDM is een verkenning gestart om de financiële implicaties van verantwoorde opslag in beeld te brengen en aanbevelingen hiervoor te doen.
  • Internationaal zijn er ontwikkelingen waarbij elementaire collecties van referentiedata worden samengebracht in internationale repositories. Dit speelt bijvoorbeeld sterk in de levenswetenschappen.

 

Trainingen en technische hulpmiddelen

Ter ondersteuning zijn trainingen beschikbaar en worden technische hulpmiddelen ontwikkeld om online te kunnen samenwerken en informatie uit te wisselen.

 

Aanbieders zijn zowel private als publieke organisaties:

  • Trainingen voor onderzoekers via de universiteiten en hogescholen. Aanvullende informatie hierover is te vinden via de websites van de betreffende universiteitsbibliotheek of hogeschool.
  • Research Data Netherlands, een samenwerkingsverband tussen 4TU. Centre for Research Data, DANS en SURFsara, biedt de cursus Essentials 4 Data Support aan voor ondersteuners.
  • Via SURF worden trainingen aangeboden voor onderzoek. In aanvulling op de trainingen biedt SURF consultancy en richt zij zich onder de noemer Support4research op de aansluiting tussen onderzoeksondersteuning op instellingsniveau en de ondersteuning vanuit SURF.
  • Het eScience Center biedt trainingen zoals 'data carpentry' en 'software carpentry’ aan, waarbij de focus volledig ligt op open science en open source. Dergelijke trainingen, met name gericht op het FAIR maken van data, worden ook door DTL aangeboden in de context van ELIXIR.
  • Het Promovendi Netwerk Nederland benadrukt actief het belang om onderzoekers in Nederland zo goed mogelijk op te leiden in de skills die nodig zijn om open science te kunnen bedrijven.

 

Evalueren en waarderen

Het ontbreekt in veel gevallen aan expliciete waardering voor de inspanningen en resultaten van onderzoekers op het gebied van open science. Zowel in de Amsterdam Call for Action als in de recente Kamerbrief is gesteld dat waardering een belangrijke voorwaarde is voor transitie. Het vereist uiteraard ook een systematiek voor evaluatie.

 

Ontwikkelingen die al in gang zijn gezet:

  • Het SEP is de methodiek waarmee evaluaties van instituten/instellingen/universiteiten worden uitgevoerd. Het beschrijft onder meer hoe een dergelijke evaluatie wordt uitgevoerd en wat de verantwoordelijkheden van diverse actoren zijn. Het nieuwe protocol dat bijvoorbeeld in het UMC Utrecht wordt gebruikt voor het SEP bepaalt expliciet dat “the unit of assessment promoties open data and reproducibility.“ Het stelt ook een aantal indicatoren voor, zoals “Availability of data management plans” en “Publication of raw data or availability of data for external use”’.
  • Het Brancheprotocol Kwaliteitszorg Onderzoek (BKO) voor hogescholen bevat elementen van open science, maar ook andere criteria, waar instellingen hun keuze in kunnen maken.

 

Ter ondersteuning van de algemene onderzoeksevaluatiesystemen ontwikkelt DANS in samenwerking met DTL een systeem voor het beoordelen van onderzoeksdata volgens de FAIR-principes.

 

Laatste wijziging op 27 feb 2017