NPOS

Bericht bij de overdracht naar het Regieorgaan Open Science

‘Sinds de start van het NPOS in 2017 is er op veel aspecten vooruitgang geboekt in de transitie naar Open Science. Het percentage open access-publicaties van door ZonMw en NWO gefinancierd onderzoek is gestegen naar 90%. Functieomschrijvingen voor datastewards zijn geprofessionaliseerd en het netwerk citizen science is opgericht.  Lokaal zijn er diverse open science-programma’s opgezet, en onderzoekers startten open science communities, digital compentence centers en domeinspecifieke data-infrastructuren zijn opgericht of versterkt.

Trainingen en workshops, bijvoorbeeld op het gebied van FAIR software of open hardware, hebben de kennis over open werkwijzen flink vergroot. Publicaties en events als het Nationaal Open Science Festival hebben voorbeelden van open werken voor het voetlicht gebracht. Publinova, het platform waar iedereen vrij de resultaten van divers praktijkgericht onderzoek kan vinden is ontwikkeld en gaat in de eerste helft van 2023 live. Op het gebied van erkennen en waarderen zijn stappen gezet, en is de nationale ambitie groot.

Op internationaal niveau werd de European Open Science Cloud gelanceerd en de UNESCO-aanbeveling over Open Science is unaniem aangenomen door 193 lidstaten. Meer landen stelden een nationaal Open Science-plan of -agenda op. 

Gedurende deze periode is er een algemene trend ingezet: de definitie van wat onder Open Science verstaan wordt is vergroot. Er wordt breder nagedacht over het betrekken van burgers bij de wereld van het onderzoek, er is meer aandacht voor domeinspecifieke aspecten van het delen van data en digitale veiligheid. Daarnaast zien we nieuwe ontwikkelingen op het gebied van het publiceren van tussentijdse onderzoeksresultaten en open access-modellen zonder publicatiekosten voor auteurs. Tenslotte groeit het besef dat het welzijn van studenten en onderzoekers centraal moet staan bij alle toekomstige veranderingen en besluiten, net als de effecten op het klimaat en mensen wereldwijd, en het betrekken van partijen uit alle delen van het koninkrijk.

Deze ontwikkelingen en inzichten zijn meegenomen in het NPOS2030 Ambitiedocument en de Rolling Agenda, of zullen een rol spelen nu we gezamenlijk overgaan naar de implementatiefase. Via een open consultatie hebben 78 instellingen, netwerken, gemeenschappen en individuen eerder bijgedragen aan het Ambitiedocument. De Rolling Agenda is vervolgens geschreven door diverse schrijfteams, en heeft de steun van partners die betrokken zijn bij de NPOS-stuurgroep, de adviesraad en de Rolling Agenda editorial board. De laatste versie van het Ambitiedocument en de Rolling Agenda zullen binnenkort aan minister Dijkgraaf worden aangeboden (daarna te vinden onder DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.7433767).

Hiermee komt wel een einde aan het faciliteren van alle betrokken partijen door het NPOS. Met de 20 miljoen euro die door met ministerie van OCW jaarlijks beschikbaar wordt gesteld voor het stimuleren van onze Open Science-ambities, wordt deze faciliterende rol doorgegeven aan het Regieorgaan Open Science dat nu binnen NWO wordt opgesteld.

Voor het verder uitvoeren van de agenda is het essentieel dat alle partijen individueel en gezamenlijk hiervoor de verantwoordelijkheid nemen. De uitvoering (en de coördinatie daarvan) zal niet de taak zijn van één organisatie. NWO heeft mede op verzoek van OCW

een kwartiermaker benoemd met de opdracht om te komen tot een voorstel voor de opzet, inrichting en organisatie van het Regieorgaan Open Science binnen NWO. Het proces daarvoor is in volle gang maar nog niet afgerond. Het streven is om in Q1 van 2022 te komen tot oprichting van het Regieorgaan. In Q1 volgt ook meer informatie over de reeds in 2022 toegekende gelden die besteed gaan worden aan het versterken van de lokale datastewardship-capaciteit en de Open Science Communities.

Belangrijke taak van het Regieorgaan zal zijn om de plannen die in de afgelopen jaren zijn ontwikkeld mogelijk te maken door het beschikbaar stellen van tijdelijke impulsfinanciering. Daarnaast zal het Regieorgaan een rol spelen bij het blijvend bij elkaar brengen van partijen, organisaties en communities op verschillende niveaus, waaronder het nationale overleg op bestuurlijk niveau over open science. Nadere uitwerking hiervan zal neerslaan in een convenant dat de basis vormt voor de oprichting van het Regieorgaan.  

De Stuurgroep wil graag iedereen, die betrokken is geweest bij het NPOS, en specifiek bij het opstellen van het Ambitiedocument en de Rolling Agenda, bedanken. We gaan nu gezamenlijk verder bouwen. De betrokken partners en belanghebbenden brengen daarbij, net als eerder, verschillende perspectieven in. Losse doelstellingen  (‘objectives’) uit de Rolling Agenda zijn voor de ene partner relevanter dan voor de andere. Sommige doelstellingen zullen door het Nationaal Initiatief worden gecoördineerd, andere kunnen door de partners afzonderlijk worden opgepakt. In een Rolling Agenda -de naam zegt het al- worden ook na verloop van tijd doelstellingen toegevoegd of aangepast, om ze te laten aansluiten bij toekomstige ontwikkelingen.

Deze flexibiliteit in werken: samen, met verschillende accenten en soms in verschillende samenstellingen, afstemmend op basis van gedeelde overkoepelende ambities, weerspiegelt de waarden van co-creatie en ook Open Science. Gezien de enorme betrokkenheid van diverse partijen, hebben we er alle vertrouwen in dat we gezamenlijk de transitie naar Open Science tot een succes gaan maken.’

Stan Gielen, voorzitter NPOS Stuurgroep,
Jet de Ranitz, voorzitter NPOS Advisory Board,
Sander Bosch & Melanie Imming, voorzitters Editorial Board NPOS Rolling Agenda

Nationaal Programma Open Science

Het doel van NPOS2030 is om alle nationale stakeholders, in overeenstemming met internationale initiatieven zoals de European Open Science Cloud (EOSC), in staat te stellen gezamenlijk de wetenschap te transformeren. Nederland neemt een koppositie in op het gebied van Open Science. Deze hebben we te danken aan zowel de inspanningen van de afzonderlijke stakeholders als aan hun collectieve inzet onder de vlag van het NPOS. Voortbouwend op deze solide basis, is het tijd dat we de transitie naar onze Open Science-ambities gaan versnellen. Hiervoor wordt het Meerjarenplan NPOS2030 opgesteld, dat het NPOS2030 Ambition Document en een Rolling Agenda omvat.

1. Ambitiedocument

Vier strategische doelen vormen de basis van deze ambitie; deze hebben betrekking op onder meer samenwerking, inclusiviteit, efficiëntie, transparantie en integriteit, toegankelijkheid en hergebruik. Deze zijn verwerkt in het NPOS2030 Ambition Document.

2. Rolling agenda

De Rolling Agenda zal de volgende onderdelen bevatten:

  • de mijlpalen die naar de strategische doelen van het NPOS leiden;
  • de actielijnen die nodig zijn voor het behalen van de doelen, en de daarbij behorende criteria en ‘guiding principles’ die dwars door de actielijnen snijden;
  • de benodigde middelen om de actielijnen te implementeren;
  • de stakeholders die betrokken zijn bij de actielijnen en de manier waarop ze betrokken zijn.

3. Governance

Sinds de lancering van het Nationaal Plan Open Science in 2017 heeft het NPOS tot veel samenwerking en verbinding geleid. In 2019 is besloten te werken binnen een programmastructuur. Sindsdien is er geïnvesteerd in het versterken van landelijke netwerken en een reeks projecten.

De verwachting is dat de huidige organisatiestructuur gaat veranderen. Op 17 juni 2022 heeft de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in zijn Beleidsbrief aangekondigd vanaf volgend jaar 20 miljoen euro per jaar ter beschikking te stellen voor Open Science. Hij heeft NWO gevraagd om de verantwoordelijkheid te nemen voor de besteding van die middelen en daartoe ook een tijdelijk ‘Regieorgaan Open Science’ in te richten. Dit naar het voorbeeld van andere regieorganen die onder NWO ressorteren. Met dit orgaan kunnen inspanningen op nationaal niveau verder beter afgestemd, gebundeld en gecoördineerd worden.

Deze plannen zullen in de komende maanden nader uitgewerkt worden in samenwerking met de universiteiten en hogescholen, de universitair medische centra en de dienstverlenende organisaties zoals SURF, DANS en 4TUdata. NWO heeft in augustus 2022 de kwartiermaker/directeur van het Regieorgaan Open Science benoemd.

Tot die tijd bestaat de huidige programmastructuur. Die ziet er als volgt uit:

De NPOS Stuurgroep heeft als taak de regie te voeren op de transitie naar Open Science op landelijk niveau, met een link naar de internationale context. De Stuurgroep bestaat uit de bestuurders van de grootste research performing en funding organisations in Nederland, te weten:

  • Universiteiten van Nederland (UNL)
  • Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU) 
  • Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)

Stan Gielen is voorzitter van de NPOS Stuurgroep.

De Nationaal Coördinator Open Science (NCOS) verzorgt de nationale coördinatie evenals de verbinding met Europa. Karel Luyben is in 2020 door de Stuurgroep herbenoemd als NCOS. Naast NCOS is Luyben voorzitter van de Task Force Open Science van CESAER en President van de European Open Science Cloud Association.

De NPOS Adviesraad heeft als taak om gevraagd en ongevraagd advies uit te brengen aan de Stuurgroep. Hoewel het advies niet bindend is, vraagt afwijken door de Stuurgroep wel om uitleg. De Adviesraad wordt gezien als een klankbord van de Stuurgroep. Leden van de adviesraad zijn: 

  • SURF
  • Koninklijke Bibliotheek (KB)
  • Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW)
  • Vereniging Hogescholen (VH)
  • DANS
  • Samenwerkende GezondheidsFondsen (SGF)
  • Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie (ZonMw)
  • Promovendi Netwerk Nederland (PNN)
  • eScience Center (NLeSC)

Jet de Ranitz is voorzitter van de NPOS Adviesraad.

De uitvoering van het huidige NPOS-programma is georganiseerd langs drie programmalijnen
•    Fair Data,  trekker: Ruben Kok, DTL 
•    Open Access, trekker: Darco Jansen, UvNL 
•    Citizen Science, trekker: Margaret Gold, Citizen Science Lab, Universiteit Leiden 

waar de actielijnen in de Rolling Agenda voor de komende periode langs vier verschillende lijnen worden uitgezet.